دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 A Study on the Process of Confronting Growth Barriers in University-Based Knowledge Startups: A Grounded Theory Research Utilizing the Glaserian Approach مطالعه فرآیند مواجهه با موانع رشد در کسب‌وکارهای نوپای دانش‌بنیان دانشگاهی: یک پژوهش داده‌بنیاد به روش گلیزری 1 36 107268 10.22059/jed.2026.402631.654592 FA رسول نورمحمدی نجف آبادی گروه کارآفرینی ، واحد قزوین ، دانشگاه آزاد اسلامی ، قزوین ، ایران 0000-0002-7950-3377 سید مجتبی سجادی گروه کسب و کار جدید،دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-2139-2053 علی داوری گروه کسب و کار جدید، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-3304-8970 Journal Article 2025 11 01 Purpose: University-based knowledge startups are recognized as pivotal agents in the shift from resource-based to knowledge-based economies. These ventures not only generate employment and drive technological advancement but also strengthen national competitiveness. Nevertheless, their high failure rates and limited scalability—particularly in developing countries such as Iran—reveal persistent structural, managerial, and institutional barriers. Existing literature has largely treated these barriers as static, isolated categories (e.g., financial, legal, technological, institutional), overlooking the dynamic, interactive, and nonlinear processes through which entrepreneurs navigate such challenges. This theoretical gap is especially salient in complex, unstable institutional environments marked by macroeconomic policy volatility, international sanctions, capital market inefficiencies, and weak intellectual property protection. This study examines how Iranian academic entrepreneurs confront growth barriers and addresses three core questions: (1) What are the different levels of growth barriers, and how are they perceived by entrepreneurs? (2) What are the interaction processes and strategies employed to overcome these barriers? and (3) What theoretical model best explains this process?Methodology: Given the exploratory nature of the research and its aim of generating an integrated, emergent theoretical model grounded in empirical data, this study employs a qualitative approach using Glaser’s classical grounded theory methodology. The research population comprised founders and managers of active knowledge-based companies in Isfahan Province who were directly engaged with the phenomenon under investigation. Participant selection criteria included a minimum of five years’ practical experience in founding or managing a knowledge-based venture, relevant academic qualifications, and willingness to share experiential insights. Through purposive and snowball sampling, fifteen in-depth semi-structured interviews were conducted. Data were analyzed using ATLAS.ti (Version 9) through two primary coding stages: open coding (fragmenting data into initial concepts) and selective coding (grouping concepts into subcategories and core categories). Theoretical saturation was achieved by the twelfth interview; however, three additional interviews were conducted to ensure robustness. To ensure trustworthiness, Lincoln and Guba’s four criteria—credibility, transferability, dependability, and confirmability—were applied, supported by strategies including methodological triangulation, participant validation, meticulous documentation, and intercoder reliability (97%).Findings: Data analysis yielded over 500 initial statements, 134 concepts, 21 subcategories, and six main categories: individual barriers, organizational-managerial barriers, institutional-governance barriers, socio-economic barriers, educational-cultural barriers, and insufficient institutional and network support. Growth barriers were further classified into three interconnected levels: (1) individual (e.g., psychological traits such as fear of failure and risk-averse attitudes); (2) organizational-managerial (e.g., financial resource constraints, weak strategic planning and decision-making, and human resource management challenges); and (3) institutional-governance (e.g., bureaucratic complexity, policy and regulatory instability, lack of transparency and enforcement, sanctions, and unfair competition). Among these, organizational-managerial barriers emerged as the core category, functioning as a critical mediator that translates external institutional pressures and internal individual challenges into tangible operational hurdles within the firm. The entrepreneurs’ coping process was conceptualized as a nonlinear, cyclical five-stage model: (1) barrier perception (identification and meaning-making), (2) strategy selection (a blend of entrepreneurial agency, bricolage, and resilience), (3) action and implementation of change, (4) feedback evaluation, and (5) organizational learning and adaptation. This process reveals entrepreneurs not merely as passive actors but as active learners who transform obstacles into opportunities for growth. Theoretically, the emergent model underscores the centrality of managerial empowerment, demonstrating that strengthening decision-making and planning capacities within founding teams can trigger a cascading effect that mitigates barriers across other levels.Conclusion: The findings demonstrate that growth barriers operate within a complex, dynamic system across individual, organizational, and institutional levels, with organizational-managerial barriers serving a pivotal mediating role. The coping process is adaptive and nonlinear, with entrepreneurs employing strategies of agency, bricolage, and resilience to reframe barriers as learning opportunities. The study’s theoretical contribution is a systematic, context-sensitive model that clarifies the multilevel interplay of barriers in developing economies. Practically, it highlights organizational-managerial barriers as a strategic focal point, advocating internal capacity-building—particularly in strategic planning, financial management, and human resource development—as the most effective lever to counter external challenges. These insights offer an actionable framework for policymakers, investors, and young entrepreneurs to design support programs, assess startup potential, and formulate competitive strategies. چکیدههدف: کسب‌وکارهای نوپای دانش‌بنیان دانشگاهی به‌عنوان عاملی کلیدی در گذار از اقتصادهای منابع‌محور به اقتصادهای دانش‌محور شناخته می‌شوند؛ این نهادها نه‌تنها به ایجاد اشتغال و پیشرفت فناوری کمک می‌کنند، بلکه رقابت‌پذیری ملی را نیز تقویت می‌نمایند. با این حال، نرخ بالای شکست و محدودیت‌های مقیاس‌پذیری این کسب‌وکارها، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، نشان‌دهنده وجود موانع ساختاری، مدیریتی و نهادی پایدار است. ادبیات موجود عمدتاً به شناسایی موانع به‌صورت فهرستی ایستا و جدای از یکدیگر(مانند موانع مالی، قانونی، فناورانه و نهادی) پرداخته و از درک فرآیند پویا، تعاملی و غیرخطی که کارآفرینان در مواجهه با این چالش‌ها طی می‌کنند، غفلت کرده است. این شکاف نظری در محیط‌های نهادی ناپایدار و پیچیده که با بی‌ثباتی سیاست‌های کلان، تحریم‌های بین‌المللی، ناکارآمدی بازار سرمایه و ضعف در حمایت از مالکیت فکری همراه است، آشکار می‌شود. هدف این پژوهش بررسی فرآیند مواجهه کارآفرینان دانشگاهی ایرانی با موانع رشد می‌باشد و به سه پرسش اصلی پاسخ می‌دهد: 1) سطوح مختلف موانع رشد و نحوه درک آنها توسط کارآفرینان چیست؟ 2) فرآیند تعامل و راهبردهای مقابله با این موانع چگونه است؟ و 3) چه مدل نظری‌ای می‌تواند این فرآیند را تبیین کند؟روش: این مطالعه به‌دلیل ماهیت اکتشافی پژوهش و هدف آن ( استخراج یک مدل نظری یکپارچه و ظهوریافته از داده‌ها) با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد با رویکرد کلاسیک گلیزر انجام شد. جامعه آماری پژوهش را مدیران و بنیان‌گذاران شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در استان اصفهان تشکیل دادند که به‌طور مستقیم درگیر پدیده مورد مطالعه بوده‌اند. معیارهای انتخاب خبرگان شامل داشتن حداقل پنج سال سابقه عملی در مدیریت یا تأسیس کسب‌وکار دانش‌بنیان، دارا بودن تحصیلات دانشگاهی مرتبط و تمایل به اشتراک‌گذاری تجربیات بود. با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی، پانزده مصاحبه نیمه‌ساختاریافته عمیق انجام و داده‌ها با نرم‌افزار اطلس‌تی‌آی9 تحلیل گردید و فرآیند تحلیل در دو مرحله کدگذاری باز و کدگذاری انتخابی صورت پذیرفت. اشباع نظری در مصاحبه دوازدهم حاصل شد، اما برای اطمینان بیشتر، مصاحبه‌ها تا نمونه پانزدهم ادامه یافت. برای تضمین اعتبار و پایایی پژوهش، از معیارهای چهارگانه لینکلن و گوبا (اعتبارپذیری، انتقال‌پذیری، قابلیت اطمینان و تأییدپذیری) و راهبردهایی چون مثلث‌سازی، بازبینی توسط شرکت‌کنندگان، مستندسازی دقیق و محاسبه پایایی بین کدگذاران (97٪) استفاده شد.یافته‌ها: یافته‌های پژوهش منجر به شناسایی بیش از 500 گزاره، 134 مفهوم، 21 مقوله فرعی و 6 مقوله اصلی شامل؛ موانع فردی، موانع سازمانی- مدیریتی، موانع نهادی- حاکمیتی، موانع اقتصادی و اجتماعی، موانع آموزشی و فرهنگی، و عدم حمایت‌های نهادی و شبکه‌ای دسته‌بندی شدند. موانع رشد در سه سطح موانع فردی(ویژگی‌های روان‌شناختی و نگرش‌های نامناسب)، سازمانی- مدیریتی(ضعف در منابع مالی، برنامه‌ریزی استراتژیک و تصمیم‌گیری، چالش‌های مدیریت منابع انسانی) و نهادی- حاکمیتی(بوروکراسی پیچیده اداری، ضعف در شفافیت، اجرا و بی‌ثباتی قوانین و سیاست‌ها، تحریم‌ها و رقابت نامناسب) دسته‌بندی شدند. موانع مدیریتی و سازمانی، به‌عنوان «مقوله محوری» شناسایی شد؛ این مقوله نقش میانجی کلیدی ایفا می‌کند و فشارهای نهادی و چالش‌های فردی را به چالش‌های عملیاتی درون سازمان تبدیل می‌نماید. فرآیند مواجهه کارآفرینان با این موانع در قالب یک مدل چرخه‌ای و غیرخطی پنج‌مرحله‌ای شکل گرفت: 1) ادراک مانع (تشخیص و معنا‌بخشی به چالش‌ها)، 2) انتخاب راهبرد (ترکیبی از اثرگذاری، بریکولاژ و تاب‌آوری کارآفرینانه)، 3) اقدام و اجرای تغییر، 4) ارزیابی بازخورد، و 5) یادگیری و سازگاری سازمانی. این فرآیند نشان می‌دهد که کارآفرینان نه صرفاً کنش‌پذیر، بلکه «یادگیرندگان فعال» هستند که موانع را به فرصت‌های یادگیری و رشد تبدیل می‌کنند. از منظر نظری، مدل استخراج‌شده بر نقش محوری توانمندسازی مدیریتی تأکید دارد و نشان می‌دهد که تقویت ظرفیت‌های تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی در سطح تیم‌های مؤسس، اثر زنجیره‌ای در کاهش موانع در سایر سطوح دارد.نتیجه‌: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که موانع رشد در یک نظام پیچیده و پویا در سه سطح فردی، سازمانی و نهادی با یکدیگر تعامل دارند و «موانع مدیریتی و سازمانی» نقش محوری را ایفا می‌کنند. فرآیند مواجهه با این موانع به‌صورت یک چرخه تطبیقی و غیرخطی است که کارآفرینان با استفاده از راهبردهای اثرگذاری، بریکولاژ و تاب‌آوری کارآفرینانه، موانع را به فرصت‌های یادگیری تبدیل می‌کنند. دستاوردهای نظری این پژوهش شامل ارائه مدلی سیستماتیک و زمینه‌محور است که پیچیدگی تعاملات موانع را در اقتصادهای در حال توسعه تبیین می‌کند. در سطح عملی، شناسایی «موانع مدیریتی و سازمانی» به‌عنوان نقطه کانونی برای سیاست‌گذاران و کارآفرینان برای توانمندسازی درونی (مانند تقویت برنامه‌ریزی استراتژیک، مدیریت مالی و منابع انسانی) برای مقابله با چالش‌های بیرونی پیشنهاد می‌شود. این یافته‌ها می‌توانند به‌عنوان راهنمای عملیاتی برای سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران و کارآفرینان جوان در طراحی برنامه‌های حمایتی، ارزیابی پتانسیل استارتاپ‌ها و توسعه استراتژی‌های رقابتی مورد استفاده قرار گیرند. https://jed.ut.ac.ir/article_107268_1735421093f498fe44ccfad47e46162b.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Factors Influencing Sustainable Marketing Strategic Orientation in Team Resilience and Absorptive Capacity (A Case Study of Knowledge-Based Firms) عوامل موثر بر جهت گیری استراتژیک بازاریابی پایدار در تاب آوری تیمی و ظرفیت جذب (مورد مطالعه: شرکت های دانش بنیان) 37 61 107410 10.22059/jed.2026.406334.654610 FA امیرحسین طاهری گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل 0000-0001-9169-2310 حسین رحیمی کلور گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران محمد باشکوه اجیرلو گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی 0000-0003-0367-3916 قاسم زارعی گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی Journal Article 2025 12 06 AbstractThe main objective of the present study is to design a model of the factors influencing sustainable marketing strategic orientation in team resilience and absorptive capacity. To achieve this aim, the research employs a mixed-method approach, combining qualitative grounded theory and quantitative structural equation modeling for data analysis. Two types of questionnaires were used for data collection: an unstructured qualitative questionnaire and a structured quantitative questionnaire. The statistical population of this study consists of business experts and scholars, including university professors in fields related to management, marketing, entrepreneurship, and innovation, as well as managers of knowledge-based companies at operational, middle, and senior levels active in the financial sector, along with senior managers of knowledge-based enterprises located in science and technology parks in Tehran. Based on the results, a model was developed comprising four main dimensions: contextual factors, intervening factors, team resilience, and absorptive capacity. The findings indicate that contextual factors (β = 0.360, P = 0.00) and intervening factors (β = 0.246, P = 0.00), along with absorptive capacity (β = 0.354, P = 0.00), exert a direct and significant effect on enhancing sustainable marketing strategic orientation and team resilience (β = 0.448, P = 0.00). These findings are fully consistent with previous studies.Finally, it can be stated that the contextual and interfering factors in the strategic orientation of sustainable marketing relying on absorption capacity and team resilience have not been considered in previous research.This model can guide managers and senior strategic planners of knowledge-based businesses and companies in planning strategic direction to strengthen team absorption capacity and resilience.Therefore, the main purpose of this study is to design a model of factors affecting the strategic orientation of sustainable marketing in team resilience and absorptive capacity in knowledge-based companies. This capacity includes the organization's ability to acquire, absorb, transfer, andThe application of new knowledge is important, and the results show that organizations with higher levels of absorptive capacity are better able to integrate green ideas and technologies into their marketing activities. Components such as the acceptance of innovation, the organization's ability to learn from environmental changes, and adapt to market conditions are key factors in improving absorptive capacity. ThisThe findings indicate that absorptive capacity not only helps transfer sustainable knowledge from the environment, but also accelerates the institutionalization of sustainable behaviors in teams. As a result, increasing absorptive capacity makes sustainable marketing orientation have a more effective impact on team resilience and strengthens the learning, innovation, and adaptation cycle in the organization.Components such as the team's ability to deal with crises, crisis management, and intra-team coordination play a key role in strengthening this resilience. The results show that when the organization uses sustainable approaches to marketing and decision-making, team members experience greater cohesion, continuous learning, and adaptability to environmental changes.In addition, an efficient team structure and continuous organizational learning enable teams to not only survive in crisis situations but also exploit crises to improve their performance. In Ultimately, it can be said that team resilience in this framework is a practical consequence of the organization's sustainable orientations and a symbol of collective adaptive capacity in the face of environmental uncertainties. چکیده: هدف اصلی از انجام پژوهش حاضر طراحی مدل عوامل موثر بر جهت گیری استراتژیک بازاریابی پایدار در تاب آوری تیمی و ظرفیت جذب می‌باشد. بدین ترتیب تحقیق حاضر با استفاده از روش‌های آمیخته کیفی یعنی تئوری داده بنیاد و روش کمی مدلسازی معادلات ساختاری به تجزیه و تحلیل داده ها پرداخته است. جهت گردآوری داده های مورد نیاز نیز از دو پرسشنامه ساختار نیافته کیفی و ساختار یافته کمی استفاده شده است. جامعه آماری، در این مطالعه، خبرگان و صاحب نظران کسب وکار که شامل اساتید دانشگاهی در رشته های مرتبط با مدیریت، بازاریابی و کارآفرینی و نوآوری و همچنین مدیران شرکت‌های دانش بنیان در سه سطح عملیاتی، میانی و عالی فعال در بخش مالی و مدیران عالی کسب وکارهای فعال دانش بیان مستقر در پارک های علم و فناوری تهران می باشند. طبق نتایج حاصله مدلی در چهار بخش اصلی یعنی عوامل زمینه‌ای، عوامل مداخله گر، تاب‌آوری تیمی و ظرفیت جذب ترسیم گردید. نتایج حاصله نشان داد که عوامل زمینه‌ای (β=0.360, P=0.00) و مداخله‌گر (β=0.246, P=0.00) همراه با ظرفیت جذب (β=0.354, P=0.00) اثر مستقیم و معناداری در تقویت جهت‌گیری استراتژیک بازاریابی پایدار و تاب‌آوری تیمی (β=0.448, P=0.00) دارند. این یافته‌ها با نتایج مطالعات پیشین کاملاً هم‌راستا هستند.در نهایت می‌توان ابراز داشت که عوامل زمینه ای و مداخله‌گر در جهت‌گیری استراتژیک بازاریابی پایدار با تکیه بر ظرفیت جذب و تاب‌آوری تیمی در پژوهش های قبلی مورد توجه قرار نگرفته اند. این مدل می‌تواند در برنامه‌ریزی جهت‌گیری استراتژیک بر تقویت ظرفیت جذب و تاب آوری تیمی راهنمایی برای مدیران و برنامه‌ریزان ارشد استراتژیک کسب وکارها و شرکت های دانش بنیان باشند. بنابراین هدف اصلی از انجام پژوهش حاضر طراحی مدل عوامل موثر بر جهت گیری استراتژیک بازاریابی پایدار در تاب آوری تیمی و ظرفیت جذب در شرکت‌های دانش‌بنیان می‌باشد.این ظرفیت شامل توانایی سازمان در کسب، جذب، انتقال و به‌کارگیری دانش جدید است و نتایج نشان می‌دهد که سازمان‌هایی با سطح بالاتر ظرفیت جذب، بهتر می‌توانند ایده‌ها و فناوری‌های سبز را در فعالیت‌های بازاریابی خود ادغام کنند. مؤلفه‌هایی نظیر پذیرش نوآوری، توانایی سازمان در یادگیری از تغییرات محیطی و انطباق با شرایط بازار از عوامل کلیدی در ارتقای ظرفیت جذب هستند. این یافته‌ها بیانگر آن است که ظرفیت جذب نه‌تنها به انتقال دانش پایدار از محیط کمک می‌کند، بلکه موجب تسریع در نهادینه‌سازی رفتارهای پایدار در تیم‌ها می‌شود. در نتیجه، افزایش ظرفیت جذب موجب می‌گردد جهت‌گیری بازاریابی پایدار تأثیر مؤثرتری بر تاب‌آوری تیمی داشته باشد و چرخه یادگیری، نوآوری و انطباق در سازمان تقویت شود. مؤلفه‌هایی مانند توانایی تیم برای مقابله با بحران‌ها، مدیریت بحران و هماهنگی درون‌تیمی نقش اصلی را در تقویت این تاب‌آوری ایفا می‌کنند. نتایج نشان می‌دهد که زمانی که سازمان از رویکردهای پایدار در بازاریابی و تصمیم‌گیری بهره می‌برد، اعضای تیم از انسجام، یادگیری مداوم و قدرت سازگاری بیشتری در برابر تغییرات محیطی برخوردار می‌شوند. علاوه بر این، ساختار تیمی کارآمد و یادگیری سازمانی مستمر باعث می‌شود تا تیم‌ها نه‌تنها در شرایط بحرانی دوام آورند بلکه از بحران‌ها برای بهبود عملکرد خود بهره‌برداری کنند. در نهایت، می‌توان گفت تاب‌آوری تیمی در این چارچوب، به‌منزله‌ی پیامد عملی جهت‌گیری‌های پایدار سازمان و نماد توان انطباق جمعی در مواجهه با عدم‌قطعیت‌های محیطی است. https://jed.ut.ac.ir/article_107410_5c8e90ae1a53113ba6fd37c9c8023c75.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Factors Affecting Employment with an Emphasis on Entrepreneurship in Rural Areas of Iran: A Spatial Econometric Approach عوامل موثر بر اشتغال با تاکید بر کارآفرینی در مناطق روستایی ایران: (رویکرد اقتصاد سنجی فضایی) 62 90 107643 10.22059/jed.2026.408903.654634 FA امیرعلی فرهنگ گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0001-6878-8787 اسمعیل دلیر گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 02 08 Entrepreneurship, as one of the key drivers of economic development, plays a vital role in enhancing employment and ensuring the sustainability of rural communities. This study aims to examine the factors influencing employment development, with a particular emphasis on entrepreneurship in rural areas of Iran, employing a spatial econometric approach. In rural regions, challenges such as spatial inequality, low income, limited access to resources, and unequal employment opportunities have resulted in migration, poverty, and social isolation. Rural entrepreneurship, by leveraging endogenous resources, can alleviate these issues and contribute to economic growth, job creation, and social empowerment. Prior research indicates that entrepreneurship is effective not only in the agricultural sector but across all economic sectors (including industry, services, and mining), serving as a cost-effective alternative to traditional development models. However, in Iran, rural development programs are frequently confined to agriculture, neglecting spatial dimensions and locational interdependencies.This research is descriptive-analytical in design, yielding applied outcomes. The study population encompasses all villages in Iran over the period from 2013–2023 . The employed model is spatial econometrics, incorporating tests such as Moran's, Lagrange multiplier, and maximum likelihood, while accounting for fixed effects and spatial heterogeneity, and utilizing the Spatial Autoregressive (SAR) method. The dependent variable is the employment share of the labor force among individuals aged 15 and older in major economic sectors. Independent variables include the entrepreneurship index (derived from a composite of data on registrations in the Superior Entrepreneur Festival by gender, education level, economic sectors, and generated employment), the economically active population, wage rate (adjusted by the producer price index), and capital asset acquisition credits (civil expenditures). The entrepreneurship index was computed via principal component analysis, with the spatial weight matrix normalized based on Euclidean distance.Results from Moran's test confirmed a positive spatial correlation between employment and entrepreneurship across villages. In the SAR model, the spatial autoregressive coefficient is positive and statistically significant, indicating that a one-percent increase in factors affecting employment development in target provinces elevates the employment share in adjacent provinces by 0.39 percent. Furthermore, a one-percent rise in the entrepreneurship index boosts the employment share in target rural areas by 27 percent and in adjacent areas by 11 percent. The economically active population exerts a positive influence, with a one-percent increase elevating the employment share in target areas by 11 percent and in adjacent areas by 2 percent. Conversely, a one-percent increase in the wage rate diminishes the employment share in target areas by 17 percent and in adjacent areas by 9 percent. Civil credits also demonstrate a positive effect, with a one-percent increase raising the employment share in target areas by 16 percent and in adjacent areas by 11 percent.Direct and indirect effects reveal positive spatial spillovers from entrepreneurship and the active population, alongside negative spillovers from the wage rate. These findings underscore that rural entrepreneurship, by emphasizing local resources and community participation, can mitigate poverty, curb migration, and guarantee sustainable development. Prevailing challenges in Iran encompass inadequate infrastructure, top-down planning, the absence of formal property ownership (deeds) for numerous villages, and coordination deficiencies among executive bodies. To address these, recommendations include adopting a bottom-up, endogenous approach; establishing a Ministry of Rural Development for enhanced coordination; issuing property deeds without restrictions based on population thresholds or Hadi plans to facilitate banking access; retaining the active population through income equalization between rural and urban areas; and prioritizing spatial policies on locations over sectors, with investments supplanting subsidies. Such policies can bolster spatial interactions and establish entrepreneurship as the primary engine of rural employment. Ultimately, this study emphasizes the imperative for integrating economic, social, cultural, and environmental dimensions in rural development to diminish regional disparities and elevate rural well-being. کارآفرینی به عنوان یکی از عوامل کلیدی توسعه اقتصادی، نقش حیاتی در افزایش اشتغال و پایداری جوامع روستایی ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف بررسی عوامل موثر بر توسعه اشتغال با تاکید بر کارآفرینی در مناطق روستایی ایران، رویکرد اقتصادسنجی فضایی را اتخاذ کرده است. در مناطق روستایی، چالش‌هایی همچون نابرابری فضایی، درآمد پایین، دسترسی محدود به منابع و فرصت‌های شغلی نابرابر، منجر به مهاجرت، فقر و انزوای اجتماعی شده است. کارآفرینی روستایی، با بهره‌گیری از منابع درون‌زا، می‌تواند این مشکلات را کاهش دهد و به رشد اقتصادی، ایجاد شغل و توانمندسازی اجتماعی کمک کند. مطالعات پیشین نشان می‌دهد که کارآفرینی نه تنها در بخش کشاورزی، بلکه در تمامی بخش‌های اقتصادی (صنعت، خدمات و معدن) موثر است و می‌تواند جایگزینی کم‌هزینه برای مدل‌های سنتی توسعه باشد. با این حال، در ایران، برنامه‌های توسعه روستایی اغلب به بخش کشاورزی محدود شده و جنبه‌های فضایی و وابستگی‌های مکانی نادیده گرفته شده است.این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و نتایج آن کاربردی است. جامعه آماری شامل تمام روستاهای ایران در بازه زمانی ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲ است. مدل مورد استفاده، اقتصادسنجی فضایی است که با آزمون‌هایی همچون موران، لاگرانژ، حداکثر راستنمایی و با لحاظ اثرات ثابت و ناهمگنی فضایی، از روش خودرگرسیون فضایی (SAR) بهره می‌برد. متغیر وابسته، سهم اشتغال نیروی کار برای جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بخش‌های عمده اقتصادی است. متغیرهای مستقل شامل شاخص کارآفرینی (ترکیبی از داده‌های ثبت‌نام در جشنواره کارآفرین برتر بر حسب جنس، تحصیلات، بخش‌های اقتصادی و اشتغال ایجاد شده)، جمعیت فعال اقتصادی، نرخ دستمزد (تعدیل‌شده با شاخص قیمت تولیدکننده) و اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای (عمرانی) می‌شود. شاخص کارآفرینی با تحلیل مؤلفه‌های اصلی محاسبه شده و ماتریس وزنی فضایی بر اساس فاصله اقلیدسی نرمال‌سازی شده است.نتایج آزمون موران، وجود همبستگی فضایی مثبت بین اشتغال و کارآفرینی در روستاها را تایید کرد. در مدل SAR، ضریب خودرگرسیون فضایی مثبت و معنادار است، به طوری که افزایش عوامل موثر بر توسعه اشتغال در استان‌های هدف به میزان یک درصد، سهم اشتغال در استان‌های مجاور را ۰.۳۹ درصد افزایش می‌دهد. همچنین، افزایش شاخص کارآفرینی به میزان یک درصد، سهم اشتغال در مناطق روستایی هدف را ۲۷ درصد و در مناطق مجاور را ۱۱ درصد افزایش می‌دهد. جمعیت فعال اقتصادی اثر مثبت دارد و افزایش آن به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۱ درصد و مجاور را ۲ درصد افزایش می‌دهد. در مقابل، افزایش نرخ دستمزد به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۷ درصد و مجاور را ۹ درصد کاهش می‌دهد. اعتبارات عمرانی نیز اثر مثبت داشته و افزایش آن به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۶ درصد و مجاور را ۱۱ درصد افزایش می‌دهد.اثرات مستقیم و غیرمستقیم نشان‌دهنده سرریز فضایی مثبت کارآفرینی و جمعیت فعال، و منفی نرخ دستمزد است. این یافته‌ها حاکی از آن است که کارآفرینی روستایی، با تمرکز بر منابع محلی و مشارکت مردم، می‌تواند فقر را کاهش دهد، مهاجرت را متوقف کند و توسعه پایدار را تضمین نماید. چالش‌های موجود در ایران شامل زیرساخت‌های ضعیف، برنامه‌ریزی بالا به پایین، فقدان مالکیت رسمی (سند ملکی) برای بسیاری از روستاها و ناهماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی است. برای بهبود، پیشنهاد می‌شود: اتخاذ رویکرد پایین به بالا و درون‌زا، تاسیس وزارت توسعه روستایی برای هماهنگی، صدور سند ملکی بدون محدودیت جمعیت یا طرح هادی برای تسهیل دسترسی به تسهیلات بانکی، حفظ جمعیت فعال با برابرسازی درآمد روستایی و شهری، و تمرکز سیاست‌های فضایی بر مکان‌ها به جای بخش‌ها و سرمایه‌گذاری به جای یارانه‌ها. این سیاست‌ها می‌توانند تعاملات فضایی را تقویت کرده و کارآفرینی را به عنوان موتور محرکه اشتغال روستایی قرار دهند. در نهایت، این پژوهش بر لزوم یکپارچگی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی در توسعه روستایی تاکید دارد تا نابرابری‌های منطقه‌ای کاهش یابد و رفاه روستاییان ارتقا یابد. https://jed.ut.ac.ir/article_107643_de73fc561f57c53cbaf8e8308eb1202b.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Designing a Roadmap for Blockchain Deployment in Data Governance and Intellectual Property of Universities: A Causal Analysis Using the Fuzzy DEMATEL Approach طراحی نقشه‌راه استقرار بلاکچین در حکمرانی داده و مالکیت فکری دانشگاه‌ها: تحلیل علّی با رویکرد دیمتل فازی 91 123 106771 10.22059/jed.2026.408184.654627 FA زهرا امیدوار گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. 0009-0003-9717-0515 نورمحمد یعقوبی گروه مدیریت دولتی، دانشکده میریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان ، ایران 0000-0002-8178-7807 شهاب کسکه گروه مدیریت آموزش عالی، وزارت علوم تحقیقات و فناوری، تهران، ایران Journal Article 2026 01 04 The present study aims to identify, analyze, and explain the causal structure of the factors affecting the implementation of blockchain technology in the management of university intellectual property, as well as to prioritize these factors for effective policy and executive interventions. Given the capacities of blockchain technology for immutable and time-stamped data recording, increasing transparency in research processes, tracing the provenance of research data, facilitating intellectual property rights management, and enabling smart contract execution, this technology offers considerable potential for data governance in universities. Accordingly, there is a clear need for a coherent analytical model to understand the interrelationships among the factors influencing its implementation. This study seeks to fill this gap by providing a causal, network-based, and hierarchical understanding of these factors in order to clarify the path for designing a blockchain implementation roadmap in university environments.This research is applied in nature and was conducted using an exploratory–analytical mixed-method approach. In the first stage, through a systematic review of the theoretical foundations and previous studies in the fields of blockchain, data governance, intellectual property management, and university information systems, the key factors influencing blockchain implementation were identified and categorized into major dimensions and operational indicators. In the second stage, the fuzzy DEMATEL method was employed to analyze the causal relationships among the identified factors. For this purpose, expert judgments were collected from specialists in information technology, science and technology policy, and university management, and the direct-relation matrix among the factors was constructed using fuzzy linguistic scales. The matrix was then normalized, and the total-relation matrix was calculated. Subsequently, the indices of influence and influenced degree (D and R), as well as prominence and relation indices (D+R and D−R), were computed. Based on these values, the cause–effect diagram of the factors was drawn and the network structure of their influence and interdependence was determined.The findings revealed that data governance is the most significant driving factor and has the highest prominence among the factors affecting blockchain implementation. This component not only plays an independent and decisive role but also has the greatest capacity for chain and multi-layered effects on other variables within the university intellectual property system. The results also showed that data standards and system interoperability, as a synergistic technical cluster, play a key role in enabling blockchain functionalities in the university context. In contrast, security and especially user acceptance were mainly categorized as effect factors, indicating that rather than being improved independently, these variables are largely shaped by the strengthening of institutional drivers, governance mechanisms, and data infrastructure.Based on these findings, it is suggested that the roadmap for blockchain implementation in universities should begin with strengthening data governance, developing data standards, and improving system interoperability. In the subsequent phase, it is necessary to complete the legal requirements for intellectual property, expand the use of smart contracts in research processes, and design human resource capacity-building and data literacy enhancement programs so that security, trust, and user acceptance can be improved in a sustainable manner. The main innovation of this study lies in proposing a causal–network framework for prioritizing interventions and distinguishing between driving factors and key outcomes in the implementation of blockchain for university intellectual property management. This framework can serve as a practical guide for policymakers and university administrators in planning and implementing blockchain-based solutions. هدف پژوهش حاضر شناسایی، تحلیل و تبیین ساختار علّی مجموعه عواملی است که بر استقرار فناوری بلاکچین در مدیریت مالکیت فکری دانشگاهی اثر می‌گذارند، و نیز اولویت‌بندی این عوامل برای طراحی مداخلات سیاستی و اجرایی مؤثر. با توجه به اینکه فناوری بلاکچین به دلیل ویژگی‌هایی همچون ثبت تغییرناپذیر و زمان‌مهر داده‌ها، افزایش شفافیت فرایندهای پژوهشی، امکان رهگیری منشأ داده‌ها، تسهیل مدیریت حقوق مالکیت فکری و قابلیت اجرای قراردادهای هوشمند، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای حکمرانی داده در دانشگاه‌ها فراهم می‌آورد، نیاز به یک مدل تحلیلی منسجم برای درک روابط میان عوامل اثرگذار بر استقرار آن کاملاً محسوس است. پژوهش حاضر با هدف پرکردن این خلأ، می‌کوشد تصویری شبکه‌ای، علّی و سلسله‌مراتبی از عوامل مؤثر ارائه دهد تا مسیر طراحی نقشه‌راه استقرار بلاکچین در محیط‌های دانشگاهی شفاف شود.روش پژوهش از نوع کاربردی و مبتنی بر رویکرد ترکیبی اکتشافی–تحلیلی است. در گام نخست، پس از مرور نظام‌مند ادبیات نظری و بررسی پیشینه پژوهش در حوزه‌های بلاکچین، حکمرانی داده، مدیریت مالکیت فکری و نظام‌های اطلاعات دانشگاهی، مجموعه‌ای از عوامل کلیدی شناسایی و در قالب مؤلفه‌های کلان و شاخص‌های عملیاتی طبقه‌بندی شد. در گام دوم، برای تحلیل روابط علّی میان عوامل، از روش دیمتل فازی استفاده گردید. بدین منظور، نظرات خبرگان حوزه‌های فناوری اطلاعات، سیاست‌گذاری علم و فناوری و مدیریت دانشگاهی گردآوری شد و ماتریس روابط مستقیم میان عوامل با بهره‌گیری از مقیاس‌های زبانی فازی تشکیل گرفت. سپس ماتریس نرمال‌سازی شده و ماتریس روابط کل حاصل شد و شاخص‌های اثرگذاری و اثرپذیری (D و R) و نیز شاخص‌های برجستگی (D+R) و علیت (D−R) محاسبه گردید. نهایتاً بر اساس مقادیر این شاخص‌ها، نمودار علت–معلول عوامل ترسیم و ساختار شبکه‌ای نفوذ و وابستگی آن‌ها مشخص شد.یافته‌ها نشان داد که «حکمرانی داده» مهم‌ترین عامل پیشران و دارای بیشترین برجستگی در میان عوامل مؤثر است. این مؤلفه نه‌تنها به‌صورت مستقل نقشی تعیین‌کننده دارد، بلکه ظرفیت اثرگذاری زنجیره‌ای و چندلایه بر سایر متغیرهای نظام مالکیت فکری دانشگاهی را نیز داراست. همچنین مشخص شد که «استاندارد داده» و «تعامل‌پذیری سیستم» به‌عنوان یک خوشه فنی هم‌افزا، بستر تحقق بسیاری از کارکردهای بلاکچین در محیط دانشگاهی را فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، «امنیت»، «پذیرش کاربران» و برخی مؤلفه‌های رفتاری و عملیاتی بیشتر ماهیت معلولی دارند؛ به این معنا که به جای آنکه به‌طور مستقل بهبود یابند، به‌شدت تحت تأثیر تقویت پیشران‌های نهادی، حکمرانی و زیرساخت داده‌ای قرار می‌گیرند.بر اساس این نتایج، پیشنهاد می‌شود نقشه‌راه استقرار بلاکچین در دانشگاه‌ها با تمرکز بر تقویت حکمرانی داده، تدوین و توسعه استانداردهای داده، و ارتقای تعامل‌پذیری سامانه‌ها آغاز شود. در مرحله بعد، تکمیل چارچوب‌های حقوقی مالکیت فکری، توسعه قراردادهای هوشمند در فرآیندهای پژوهشی، و طراحی برنامه‌های توانمندسازی منابع انسانی و ارتقای سواد داده‌ای ضروری است تا امنیت، اعتماد و پذیرش کاربران به‌صورت پایدار ارتقا یابد. نوآوری اصلی این پژوهش در ارائه یک چارچوب علّی–شبکه‌ای برای اولویت‌بندی مداخلات و تفکیک عوامل پیشران از پیامدهای کلیدی است که می‌تواند راهنمای سیاست‌گذاران و مدیران دانشگاهی در استقرار بلاکچین باشد. https://jed.ut.ac.ir/article_106771_f991f9a00687cda74e167c625067a7ec.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Generative Artificial Intelligence and Entrepreneurial Opportunity Recognition in Emerging Economies: A Conceptual Framework هوش مصنوعی مولد و تشخیص فرصت کارآفرینانه در اقتصادهای نوظهور: ارائه یک چارچوب مفهومی 124 154 106981 10.22059/jed.2026.408930.654635 FA هما پیرهادی گروه توسعه، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0002-3013-8775 Journal Article 2026 02 07 ABSTRACTObjective: Entrepreneurial opportunity recognition, as the central core of the entrepreneurial process, plays a fundamental role in the formation, continuity, and growth of new ventures. A substantial body of classical and contemporary entrepreneurship literature considers this process as the result of the interaction among prior knowledge, entrepreneurial alertness, social networks, and individual cognitive processes. However, this stream of research implicitly assumes the existence of a certain level of information transparency, access to reliable data, and the presence of efficient intermediary institutions, such that the entrepreneur’s main challenge is not the lack of information but its interpretation. In contrast, emerging economies face fundamentally different conditions, where chronic shortages of reliable data, dispersed market signals, weak regulatory institutions, and extensive institutional voids impose serious constraints on the process of opportunity recognition. In such environments, formal information is either unavailable or of insufficient quality, resulting in the structural reproduction of information asymmetry. Consequently, a condition of “limited observability” emerges, in which many potential opportunities remain essentially undetectable. This situation reduces entrepreneurial activities to limited, short-term, and arbitrage-based opportunities while constraining the identification of innovative and scalable ventures. Against this backdrop, the emergence of generative artificial intelligence offers a new perspective for rethinking these limitations. Unlike previous technologies that primarily relied on structured datasets, generative AI is capable of producing novel insights from incomplete, fragmented, and heterogeneous information. Nevertheless, an important question remains unanswered: how do these capabilities redefine the cognitive boundaries of entrepreneurial opportunity recognition in data-scarce environments, and under what conditions can they contribute to the discovery of more valuable entrepreneurial opportunities?Method: This study adopts a conceptual and theory-building approach and, by drawing upon the logic of theory synthesis and abductive reasoning, integrates insights from the literature on entrepreneurial opportunity recognition, institutional voids, digital entrepreneurship, and recent studies on artificial intelligence. Within this framework, key concepts from these domains are recombined to provide an integrated explanation of the role of generative artificial intelligence in reshaping the opportunity recognition process. The central argument of the paper is that generative artificial intelligence can be conceptualized as a distinct form of cognitive augmentation that enhances entrepreneurs’ ability to observe, interpret, and recombine market signals under conditions of information scarcity. More importantly, the proposed framework positions generative AI not merely as an analytical tool but as an active cognitive partner capable of expanding entrepreneurs’ search space, enriching sense-making processes, and reshaping the boundaries of entrepreneurial cognition.Results: The findings of this study, presented in the form of a conceptual framework, indicate that the impact of generative artificial intelligence on opportunity recognition is realized through three primary mechanisms. The first is data augmentation, referring to the ability to combine and integrate dispersed market signals into actionable representations. The second is market insight generation, achieved through identifying hidden patterns and transforming heterogeneous data into meaningful narratives about emerging market trends. The third is pattern recognition and recombination, which enhances entrepreneurial imagination and enables the transition from limited opportunities toward innovative and scalable ones. Collectively, these mechanisms suggest that generative AI can partially compensate for the absence of reliable market-supporting institutions by expanding entrepreneurs’ ability to identify opportunities that would otherwise remain invisible. At the same time, the findings demonstrate that this process is not free from limitations. In some situations, AI-generated outputs may lead to misinterpretations, excessive reliance on algorithmic recommendations, or even the construction of false entrepreneurial opportunities, thereby emphasizing the continuing importance of human judgment.This study extends opportunity recognition theory by introducing the concept of limited observability as a fundamental constraint in emerging economies and conceptualizes generative artificial intelligence as a mechanism for reducing this limitation. In addition, two variables—the intensity of institutional voids and entrepreneurs’ digital literacy—are introduced as key moderating factors influencing both the magnitude and nature of AI's impact. The proposed framework further demonstrates that, alongside its cognitive enhancement capabilities, risks such as automation bias, algorithmic hallucinations, and excessive dependence on AI-generated outputs may substantially influence the quality of opportunity recognition. From this perspective, the study contributes to the digital entrepreneurship literature by highlighting the unique role of generative technologies in data-scarce and institutionally weak contexts. More importantly, it argues that the primary value of generative AI in emerging economies lies not merely in improving decision efficiency, but in enabling entrepreneurs to observe, imagine, and formulate opportunities that would otherwise remain hidden under conditions of severe informational and institutional constraints.Conclusion: Overall, the findings suggest that generative artificial intelligence has the potential to transform entrepreneurial opportunity recognition from a limited, experience-based activity into a more systematic, insight-driven, and data-recombination-oriented process, provided that its application is accompanied by human judgment, critical thinking, and continuous validation of AI-generated outputs. Accordingly, from a policy perspective, investment in digital literacy development, improvement of data infrastructures, broader access to intelligent technologies for entrepreneurs, and the design of flexible regulatory frameworks are expected to play decisive roles in enabling the effective use of generative AI for fostering entrepreneurship and innovation in emerging economies.   هدف: تشخیص فرصت کارآفرینانه به‌عنوان هسته‌ی مرکزی فرایند کارآفرینی، نقشی بنیادین در شکل‌گیری، تداوم و رشد کسب‌وکارهای جدید ایفا می‌کند. بخش قابل‌توجهی از ادبیات کلاسیک و معاصر کارآفرینی، این فرایند را نتیجه‌ی تعامل میان دانش پیشین، هوشیاری کارآفرینانه، شبکه‌های اجتماعی و فرایندهای شناختی فردی می‌داند. با این حال، این جریان پژوهشی به‌طور ضمنی بر فرض وجود سطحی از شفافیت اطلاعاتی، دسترسی به داده‌های قابل‌اعتماد و حضور نهادهای واسط کارآمد استوار است؛ به‌گونه‌ای که مسئله اصلی کارآفرین، نه کمبود اطلاعات، بلکه تفسیر آن تلقی می‌شود. در مقابل، اقتصادهای نوظهور با شرایطی متفاوت مواجه‌اند که در آن کمبود مزمن داده‌های معتبر، پراکندگی نشانه‌های بازار، ضعف نهادهای تنظیم‌گر و خلأهای نهادی گسترده، فرایند تشخیص فرصت را با محدودیت‌های جدی روبه‌رو می‌سازد. در چنین محیط‌هایی، اطلاعات رسمی یا در دسترس نیست یا از کیفیت کافی برخوردار نیست و در نتیجه، عدم‌تقارن اطلاعاتی به‌صورت ساختاری بازتولید می‌شود. پیامد این وضعیت، شکل‌گیری شرایطی از «محدودیت مشاهده‌پذیری» است که در آن بسیاری از فرصت‌های بالقوه اساساً قابل تشخیص نیستند. این امر موجب می‌شود فعالیت‌های کارآفرینانه به فرصت‌های محدود، کوتاه‌مدت و آربیتراژی تقلیل یابد و امکان شکل‌گیری فرصت‌های نوآورانه و مقیاس‌پذیر کاهش پیدا کند. در این میان، ظهور هوش مصنوعی مولد چشم‌انداز جدیدی را برای بازاندیشی در این محدودیت‌ها فراهم کرده است. برخلاف فناوری‌های پیشین که متکی بر داده‌های ساخت‌یافته بودند، این فناوری قادر است از داده‌های ناقص و ناهمگون، بینش‌های جدید تولید کند. با این حال، همچنان این پرسش باقی است که این قابلیت‌ها چگونه مرزهای شناختی تشخیص فرصت را در محیط‌های کم‌داده بازتعریف می‌کنند.روش: این پژوهش با اتخاذ رویکردی مفهومی و نظریه‌پردازانه و با بهره‌گیری از منطق ترکیب نظری و استدلال ابداعی، به تلفیق بینش‌های حاصل از ادبیات تشخیص فرصت کارآفرینانه، خلأهای نهادی، کارآفرینی دیجیتال و مطالعات نوین هوش مصنوعی می‌پردازد. در این چارچوب، تلاش شده است با بازترکیب مفاهیم کلیدی این حوزه‌ها، تبیینی یکپارچه از نقش هوش مصنوعی مولد در بازشکل‌دهی فرایند تشخیص فرصت ارائه شود. استدلال محوری مقاله آن است که هوش مصنوعی مولد را می‌توان به‌عنوان شکلی متمایز از «تقویت شناختی» در نظر گرفت که توانایی کارآفرینان را در مشاهده، تفسیر و بازترکیب نشانه‌های بازار در شرایط کمبود اطلاعات افزایش می‌دهد.یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش در قالب یک چارچوب مفهومی نشان می‌دهد که تأثیر هوش مصنوعی مولد بر تشخیص فرصت از طریق سه سازوکار اصلی تحقق می‌یابد. نخست، «تقویت داده‌ای» که به امکان ترکیب و یکپارچه‌سازی نشانه‌های پراکنده بازار برای ایجاد بازنمایی‌های قابل‌اقدام اشاره دارد. دوم، «تولید بینش بازار» که از طریق کشف الگوهای پنهان و تبدیل داده‌های ناهمگون به روایت‌های معنادار درباره روندهای نوظهور بازار حاصل می‌شود. سوم، «تشخیص الگو و بازترکیب» که با تقویت تخیل کارآفرینانه، امکان گذار از فرصت‌های محدود به فرصت‌های نوآورانه و مقیاس‌پذیر را فراهم می‌سازد. در عین حال، یافته‌ها نشان می‌دهد که این فرایند همواره بدون خطا نیست و در برخی موارد، خروجی‌های تولیدشده توسط سیستم‌های هوش مصنوعی ممکن است به برداشت‌های نادرست یا حتی شکل‌گیری فرصت‌های کاذب منجر شود.ارزش افزوده و نوآوری: این پژوهش با معرفی مفهوم «مشاهده‌پذیری محدود» به‌عنوان یک محدودیت بنیادین در اقتصادهای نوظهور، نظریه تشخیص فرصت را بسط می‌دهد و هوش مصنوعی مولد را به‌عنوان سازوکاری برای کاهش این محدودیت مفهوم‌پردازی می‌کند. همچنین، دو متغیر «شدت خلأهای نهادی» و «سطح سواد دیجیتال کارآفرینان» به‌عنوان عوامل تعدیل‌گر کلیدی معرفی می‌شوند که بر نحوه و میزان اثرگذاری این فناوری تأثیر می‌گذارند. این چارچوب نشان می‌دهد که در کنار ظرفیت‌های تقویت‌کننده، مخاطراتی نظیر سوگیری اتوماسیون و اتکای بیش‌ازحد به خروجی‌های الگوریتمی نیز می‌توانند بر کیفیت تشخیص فرصت اثرگذار باشند. از این منظر، پژوهش حاضر ضمن گسترش ادبیات کارآفرینی دیجیتال، نقش فناوری‌های مولد را در بافت‌های کم‌داده و نهادی ضعیف برجسته می‌سازد.نتیجه: در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی مولد می‌تواند فرایند تشخیص فرصت را از حالتی محدود و مبتنی بر تجربه فردی، به فرایندی نظام‌مندتر و مبتنی بر بینش تبدیل کند، مشروط بر آنکه استفاده از آن با قضاوت انسانی و تفکر نقادانه همراه باشد. بر این اساس، از منظر سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری در توسعه سواد دیجیتال، بهبود زیرساخت‌های داده‌ای و طراحی چارچوب‌های تنظیم‌گری منعطف، نقش تعیین‌کننده‌ای در بهره‌گیری مؤثر از این فناوری در جهت توسعه کارآفرینی ایفا خواهد کرد. https://jed.ut.ac.ir/article_106981_ef677cd3d50dae335248829b04810f33.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Comparative comparison of the view on the environment and rural entrepreneurship in Iran and the world with emphasis on scientific research مقایسه تطبیقی نگاه به محیط زیست وکارآفرینی روستایی درایران و جهان با تاکید بر علم پژوهی 155 185 106980 10.22059/jed.2026.408412.654630 FA علی حاجی نژاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت ، ایران 0000-0001-8327-9438 کیارش یاراحمدی گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، 0009-0002-4941-0337 Journal Article 2026 01 07 ABSTRACTObjective: In recent years, rural entrepreneurship have emerged as a critical mechanism for addressing economic and social challenges in rural areas. These enterprises serve as primary drivers of employment generation, income growth, and improved living conditions for rural populations while functioning as engines of sustainable development. However, their expansion is invariably accompanied by environmental challenges. The direct dependence of these activities on natural resources heightens the vulnerability of rural ecosystems, amplifying both economic and social consequences. Failure to integrate environmental considerations can lead to resource degradation, loss of biodiversity, and threats to rural ecosystems. Accordingly, adherence to sustainability principles, environmental ethics, and corporate social responsibility not only mitigates negative impacts but also fosters long-term economic growth and enhanced competitiveness. Nevertheless, compliance with environmental requirements often raises production costs and diminishes entrepreneurial motivation. Success in this domain therefore demands an integrated approach combining supportive policies, education and awareness-raising, local community participation, and effective regulatory frameworks. Using a scientometric approach, this study investigates the ethical dimensions and legal requirements of rural entrepreneurship, elucidating similarities and differences between domestic (Iranian) and international approaches.Method: This study adopts a Scientific research approach combined with a systematic qualitative–descriptive–analytical method. Data were collected from Persian- and English-language scholarly articles published between 2010 and 2025. Reputable national and international databases were searched using keywords related to rural entrepreneurship, rural business, environmental considerations, and sustainable development. A three-stage screening process was applied: (1) title and abstract review, (2) full-text reading, and (3) methodological quality assessment. Inclusion criteria comprised direct relevance to the topic, explicit focus on environmental aspects, and use of rigorous scientific methods; low-quality or off-topic papers were excluded. Ultimately, 29 articles (7 Persian and 22 English) were selected from an initial pool of 61. Data analysis was performed using VOSviewer software, encompassing co-occurrence analysis of keywords, author collaboration networks, and thematic clustering in the domains of environmental impacts, sustainability solutions, policy-making, and social responsibility. This approach enabled systematic comparison of domestic and international strategies and facilitated the development of a hybrid model to balance rural entrepreneurship development with environmental protection.Results: The analysis firmly indicates that neither strict hard regulatory mandates nor soft voluntary ethical pledges alone can provide fully comprehensive, sustainable, and effective environmental management solutions for rural entrepreneurship.Hard approaches, characterized by formal regulations and enforcement mechanisms, demonstrate considerable effectiveness in reducing pollution, with success rates ranging from 65% to 75%, and offer rapid, measurable outcomes (Zhu & Sarkis, 2004; Dechezleprêtre & Sato, 2017). However, these approaches often impose substantial financial burdens on small-scale rural enterprises, frequently exceeding 10% of their annual budgets. Moreover, their effectiveness is significantly constrained in regions with weak institutional capacity and limited monitoring infrastructure, leading to inconsistent implementation. Conversely, soft approaches emphasize education, awareness-raising, and the cultivation of intrinsic motivation among stakeholders. These strategies achieve relatively high voluntary participation rates (approximately 72–75%) and contribute to notable energy savings of around 30%. In addition, they play a critical role in fostering long-term cultural transformation, strengthening social capital, and enhancing community trust (Wang et al., 2018; Hepburn, 2010). Nevertheless, their success largely depends on pre-existing levels of environmental literacy, as well as the availability of institutional support and facilitation mechanisms. A longitudinal examination of research trends reveals divergent trajectories between Iranian and international scholarship. Between 2010 and 2015, Persian-language studies in Iran predominantly focused on ethical awareness and managerial responsibility, whereas global research emphasized regulatory frameworks, corporate social responsibility (CSR), and technological innovation influenced by international agreements. During the 2015–2020 period, Iranian research shifted toward reinforcing national and local regulations, although implementation gaps remained evident. In contrast, international studies increasingly prioritized sustainable development, public participation, and green technologies. From 2020 to 2025, Iranian publications began integrating individual ethics, emerging technologies, and supportive legislation, while global scholarship advanced toward cross-border collaboration and stricter compliance regimes. These differences underscore structural variations in institutional capacity, enforcement effectiveness, and levels of integration into the global environmental governance system.Conclusion: The most effective strategy is a context-sensitive hybrid model that strategically combines both approaches: initial investment in soft measures to build awareness and cultural readiness, followed by gradual, regionally tailored regulatory enforcement supported by financial and technical assistance. Local communities must be positioned as genuine partners in decision-making and implementation.   To advance environmental performance in Iran’s rural sector, policymakers must strengthen legislation, enhance transparency and reporting, promote CSR, incentivize technological innovation, deepen international cooperation, and sustain public education and civil-society engagement.Keywords: rural entrepreneurship, Environmental Considerations, Scientific research, Sustainable Development, VOSviewer  چکیدههدف: در سال‌های اخیر، کارآفرینی روستایی به‌عنوان یکی از راهبردهای مهم توسعه پایدار، توجه روزافزون پژوهشگران، برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران را در سطوح ملی و بین‌المللی به خود معطوف کرده است. این نوع کارآفرینی با اتکا بر ظرفیت‌های محلی، منابع بومی، دانش سنتی و سرمایه انسانی افراد ساکن در نواحی روستایی، نقش قابل‌توجهی در ایجاد اشتغال پایدار، افزایش درآمد خانوارها، کاهش فقر، بهبود کیفیت زندگی و تقویت تاب‌آوری اقتصادی جوامع روستایی ایفا می‌کند. افزون بر این، از طریق تنوع‌بخشی به فعالیت‌های اقتصادی، توسعه زنجیره‌های ارزش محلی و تقویت پیوندهای تولیدی، می‌تواند از مهاجرت بی‌رویه جمعیت روستایی به شهرها جلوگیری کرده و زمینه تحقق توسعه متوازن فضایی و منطقه‌ای را فراهم سازد. با وجود این کارکردهای مثبت، گسترش فعالیت‌های کارآفرینانه در محیط‌های روستایی با چالش‌های زیست‌محیطی قابل‌توجهی همراه است. وابستگی مستقیم این فعالیت‌ها به منابع طبیعی نظیر زمین، آب، جنگل‌ها و مراتع، فشار فزاینده‌ای بر اکوسیستم‌های شکننده روستایی وارد می‌کند و در صورت نبود مدیریت صحیح و برنامه‌ریزی آگاهانه، پیامدهایی همچون تخریب منابع طبیعی، کاهش تنوع زیستی، آلودگی خاک و آب و افت کیفیت محیط‌زیست را به دنبال خواهد داشت. تداوم این روند در بلندمدت می‌تواند بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیک توسعه روستایی را تضعیف کرده و پایداری معیشت جوامع محلی را با تهدید مواجه سازد.در این چارچوب، بی‌توجهی به ملاحظات زیست‌محیطی، اصول اخلاق محیط‌زیستی و مسئولیت اجتماعی بنگاه‌ها، تهدیدی جدی برای پایداری کارآفرینی روستایی محسوب می‌شود. پایبندی به اصول توسعه پایدار و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، ضمن کاهش آثار منفی زیست‌محیطی، می‌تواند به افزایش بهره‌وری، ارتقای مشروعیت اجتماعی فعالیت‌های اقتصادی، تقویت اعتماد عمومی و بهبود رقابت‌پذیری بنگاه‌های روستایی در بلندمدت منجر شود. با این حال، اجرای الزامات زیست‌محیطی اغلب با افزایش هزینه‌های تولید، کاهش سودآوری کوتاه‌مدت و تضعیف انگیزه کارآفرینان، به‌ویژه در مناطق روستایی کم‌برخوردار، همراه است. ازاین‌رو، موفقیت کارآفرینی روستایی مستلزم اتخاذ رویکردی یکپارچه و چندبعدی است که در آن سیاست‌های حمایتی، آموزش و آگاهی‌بخشی، مشارکت فعال جامعه محلی و چارچوب‌های نظارتی کارآمد به‌صورت هم‌افزا مورد توجه قرار گیرند. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی ابعاد اخلاقی و الزامات قانونی کارآفرینی روستایی با بهره‌گیری از رویکرد علم‌سنجی و مقایسه نظام‌مند دیدگاه‌ها و تجربیات داخلی و بین‌المللی در این حوزه است.روش: پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد علم‌ پژوهی و به‌کارگیری روش کیفی–توصیفی–تحلیلی به‌ صورت سیستماتیک انجام شده است. داده‌ های تحقیق از مقالات علمی معتبر فارسی و انگلیسی منتشر شده در بازه زمانی 2010 تا 2025 استخراج گردید. به‌ منظور گردآوری داده‌ها، پایگاه‌ های داده ملی و بین‌ المللی معتبر با استفاده از کلید واژه‌ هایی نظیر کارآفرینی روستایی، کسب ‌و کار روستایی، ملاحظات زیست‌ محیطی، اخلاق محیط‌ زیست، مسئولیت اجتماعی و توسعه پایدار مورد جستجو قرار گرفتند.فرآیند انتخاب مقالات شامل سه مرحله غربالگری بود: در مرحله نخست، عنوان و چکیده مقالات از نظر ارتباط با موضوع بررسی شد؛ در مرحله دوم، متن کامل مقالات منتخب مطالعه گردید؛ و در مرحله سوم، کیفیت روش ‌شناختی آنها بر اساس معیارهای علمی ارزیابی شد. معیارهای ورود شامل ارتباط مستقیم با اهداف پژوهش، تمرکز صریح بر ابعاد زیست ‌محیطی و اخلاقی کارآفرینی روستایی و بهره‌ گیری از روش‌ های پژوهشی معتبر بود. مقالات فاقد کیفیت علمی یا خارج از دامنه موضوعی حذف شدند. در نهایت، از میان 61 مقاله اولیه، تعداد 29 مقاله شامل هفت مقاله فارسی و 22 مقاله انگلیسی برای تحلیل نهایی انتخاب شد. تحلیل داده‌ ها با استفاده از نرم ‌افزار VOSviewer انجام گرفت و شامل تحلیل هم ‌رخدادی کلیدواژه‌ها، بررسی شبکه‌های همکاری نویسندگان و خوشه‌بندی موضوعی مقالات بود.یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ابزارهای قانونی و مقررات سختگیرانه، از طریق ایجاد چارچوب‌های الزام‌آور، می‌توانند نقش مؤثری و اثربخشی در کاهش آلودگی و بهبود عملکرد زیست‌محیطی فعالیت‌های کارآفرینی روستایی ایفا کنند. با این حال، کارایی این ابزارها در مناطق روستایی دارای منابع محدود، به دلیل کمبود زیرساخت‌های فنی، ضعف نظارت نهادی و هزینه‌های بالای انطباق با مقررات، با محدودیت‌هایی مواجه است. در مقابل، رویکردهای نرم و مبتنی بر اخلاق که بر آموزش، فرهنگ‌سازی، ارتقای آگاهی و مشارکت فعال جامعه محلی تأکید دارند، ظرفیت بیشتری برای ایجاد تغییرات عمیق‌تر و پایدارتر نشان می‌دهند؛ هرچند میزان موفقیت آن‌ها به سطح آگاهی عمومی، سرمایه اجتماعی موجود و نیز میزان حمایت نهادی وابسته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هیچ‌یک از رویکردهای سخت یا نرم به‌ تنهایی قادر به پاسخگویی به چالش‌ها و تنگناهای زیست‌محیطی کارآفرینی روستایی نیستند و تنها ترکیب متوازن مقررات متناسب با شرایط محلی، آموزش مستمر و مشارکت اجتماعی می‌تواند راهبردی مؤثر برای ارتقای پایداری زیست‌محیطی در این حوزه فراهم آورد. افزون بر این، تحلیل علم‌سنجی سه خوشه اصلی شامل پایداری محیط‌زیست، توسعه روستایی و مسئولیت اجتماعی فعالیت‌ها را شناسایی کرد و نشان داد. https://jed.ut.ac.ir/article_106980_b320639ac6bb3a4399e528e800543873.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 A Functional Model of an Entrepreneurial Ecosystem Based on AI Adoption: From Technological Infrastructure to Networking and Institutional Support مدل کارکردی اکوسیستم کارآفرینی مبتنی بر پذیرش هوش مصنوعی: از زیرساخت فناورانه تا شبکه‌سازی و حمایت نهادی 186 214 106787 10.22059/jed.2026.405119.654600 FA ولی اله علی محمدی گروه کارآفرینی، واحد قزوین،دانشگاه آزاد اسلامی ، قزوین ، ایران 0009-0003-9958-9475 صادق عابدی گروه مدیریت صنعتی، واحد قزوین،دانشگاه آزاد اسلامی ، قزوین ، ایران 0000-0002-1534-2404 محمدرضا ثنایی گروه مدیریت فناوری اطلاعات، واحد قزوین،دانشگاه آزاد اسلامی ، قزوین ، ایران Journal Article 2025 11 16 ABSTRACTObjective: The rapid acceleration of technological advancements in recent decades—particularly in the field of artificial intelligence (AI)—has fundamentally transformed the structure, functioning, and dynamics of entrepreneurial ecosystems. Intelligent technologies have not only reshaped decision-making models, value-creation processes, and innovation patterns, but have also redefined the interactions among key ecosystem actors, including government, universities, industry, startups, policy-making institutions, and support organizations. Despite the widespread integration of AI in various industries, a comprehensive understanding of how this technology influences the functional components of entrepreneurial ecosystems—and the multi-dimensional mechanisms that shape its adoption—remains limited. Previous studies have predominantly focused on technological or organizational dimensions while overlooking critical aspects such as digital infrastructure, cultural and social mechanisms, institutional policy-making, multi-level interactions, and ecosystem support networks. Accordingly, the present study aims to develop a comprehensive functional model of the entrepreneurial ecosystem based on AI adoption, one that identifies, explains, and structures the key components to provide an integrated and multi-layered perspective on the process of AI adoption in digital entrepreneurship contexts. This research seeks to address the existing gap in the literature, which largely stems from the absence of a systemic and functional approach to the infrastructural, cultural, policy, institutional, and network dimensions of AI adoption, and offers a scientific and practical guideline for managers, policymakers, and entrepreneurs.Method: This study is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, employing a qualitative research approach. To accurately identify the functional dimensions of an entrepreneurial ecosystem based on AI adoption, data were collected through semi-structured interviews with 15 experts in the fields of management, innovation, digital technologies, entrepreneurship, policy-making, and technology development in Iran. Purposive and snowball sampling methods were used to select participants with substantial practical experience and deep familiarity with technology-driven entrepreneurial ecosystems. All interviews were recorded, transcribed verbatim, and coded using MAXQDA software. Data analysis followed the thematic analysis method in three stages: open coding, axial coding, and selective coding.To enhance the accuracy and validity of the findings, several reliability and validity assessments were conducted, including Cohen’s Kappa (0.78) to evaluate inter-coder agreement, Krippendorff’s Alpha (0.74) to assess coding reliability, all of which confirmed the appropriate fit of the thematic structure. To enrich the conceptual analysis, more than 50 domestic and international academic articles were reviewed and incorporated into the theoretical comparison process. All stages of data collection followed research ethics principles, and informed consent was obtained from all participants.Results: The qualitative analysis led to the extraction of 270 initial codes, which were refined and integrated into 41 conceptual indicators, 14 sub-themes, and ultimately 5 core categories. These main categories include:Technological Infrastructure (digital infrastructure capacity, data infrastructure, cloud computing, access to digital platforms),Technological Adoption (cultural readiness for AI, technological knowledge management, technological learning, and analysis of failure),Technological Innovation (technological leadership, data-driven value creation, business model scalability, personalization, and digital market development),Policy-Making and Institutional Support (facilitating policies, ethical standards, regulatory frameworks, and university–industry–government interactions),Ecosystem Networking and Support (support networks, accelerators, angel investors, enabling institutions, and access to financial resources).The findings show that successful AI adoption is a multi-dimensional and systemic phenomenon, in which digital and data infrastructures form the foundational layer. Factors such as cultural readiness, societal attitudes toward AI, human capability, technological learning, analysis of failure, and digital skill development are essential for sustainable adoption. At the institutional level, facilitating policies, transparent ethical standards, data governance mechanisms, and regulatory structures play a vital role in reducing risks and enabling adoption. The results further reveal that multi-level interactions and network-based collaborations among government, universities, industry, startups, and innovation institutions constitute one of the most influential drivers of AI adoption and institutionalization. Indicators such as inter-ecosystem collaboration, venture capital investment, development of international digital markets, and active support networks contribute significantly to the resilience and sustainability of AI-driven entrepreneurial ecosystems.Conclusion: The final model demonstrates that AI adoption within entrepreneurial ecosystems is not merely a technological or organizational decision but rather an integrated phenomenon requiring synergy among digital infrastructures, human capacities, cultural readiness, effective policy-making, and strong ecosystem support networks. The model provides a comprehensive framework for analyzing and strengthening AI-driven entrepreneurial ecosystems and can serve as a foundation for designing technology development strategies, support programs, national policies, and practical action plans. Furthermore, the findings enrich the theoretical foundations of technology management and entrepreneurial ecosystems and pave the way for future research on systemic interactions, data governance, and dynamic modeling within AI-based entrepreneurial systems.   هدف: تحولات پرشتاب فناوری در دهه‌های اخیر، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی (AI)، موجب تغییرات بنیادین در ساختار، کارکرد و پویایی اکوسیستم‌های کارآفرینی شده است. فناوری‌های هوشمند نه‌تنها مدل‌های تصمیم‌گیری، فرایندهای خلق ارزش و الگوهای نوآوری را متحول کرده‌اند، بلکه تعاملات میان بازیگران اصلی اکوسیستم—از جمله دولت، دانشگاه، صنعت، استارتاپ‌ها، نهادهای سیاست‌گذار و مراکز توانمندسازی—را نیز بازتعریف نموده‌اند. با وجود گسترش کاربردهای AI در صنایع مختلف، همچنان درک جامعی از نحوه اثرگذاری این فناوری بر کارکردهای اکوسیستم کارآفرینی و نیز سازوکارهای چندوجهی مؤثر بر پذیرش آن وجود ندارد. بسیاری از پژوهش‌های پیشین تنها بر جنبه‌های فناورانه یا سازمانی تمرکز داشته‌اند و ابعاد کلیدی همچون زیرساخت‌های دیجیتال، سازوکارهای فرهنگی و اجتماعی، سیاست‌گذاری نهادی، تعاملات بین‌سطوحی و شبکه‌های حمایتی را نادیده گرفته‌اند. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف طراحی یک مدل کارکردی جامع از اکوسیستم کارآفرینی مبتنی بر پذیرش هوش مصنوعی انجام شده است؛ مدلی که بتواند از طریق شناسایی، تبیین و سطح‌بندی مؤلفه‌های کلیدی، تصویری یکپارچه و چندبعدی از فرآیند پذیرش AI در بسترهای کارآفرینی دیجیتال ارائه دهد. این پژوهش در پی آن است که شکاف موجود در ادبیات را که ناشی از فقدان یک رویکرد سیستمی و کارکردی نسبت به ابعاد زیرساختی، فرهنگی، سیاستی، نهادی و شبکه‌ای پذیرش AI است، برطرف سازد و راهنمایی علمی و عملی برای مدیران، سیاست‌گذاران و کارآفرینان فراهم آورد.روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی–تحلیلی با رویکرد کیفی است. به منظور شناسایی دقیق ابعاد کارکردی اکوسیستم کارآفرینی مبتنی بر پذیرش AI، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از خبرگان حوزه‌های مدیریت، نوآوری، فناوری‌های دیجیتال، کارآفرینی، سیاست‌گذاری و توسعه فناوری در ایران گردآوری شد. نمونه‌گیری به روش هدفمند و گلوله‌برفی انجام گرفت تا افرادی انتخاب شوند که تجربه عملی و شناخت عمیقی نسبت به اکوسیستم‌های فناورانه و کارآفرینی داشته باشند. مصاحبه‌ها پس از ضبط، با دقت بالا پیاده‌سازی شده و با بهره‌گیری از نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها بر اساس روش تحلیل مضمون در سه مرحله‌ی کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. به منظور افزایش دقت و اعتبار نتایج، مجموعه‌ای از آزمون‌های روایی و پایایی مورد استفاده قرار گرفت؛ از جمله ضریب کاپای کوهن (0.78) برای سنجش توافق بین‌کدگذاران، آلفای کرپندورف (0.74) که برازش مناسب ساختار مضامین را تأیید می‌کنند. برای تقویت غنای مفهومی تحلیل، بیش از ۵۰ مقاله داخلی و خارجی نیز مرور و در فرایند مقایسه نظری در نظر گرفته شد. تمامی مراحل گردآوری داده‌ها با رعایت اصول اخلاق پژوهش انجام شد و مشارکت‌کنندگان رضایت آگاهانه ارائه دادند.یافته‌ها: تحلیل داده‌های کیفی منجر به استخراج ۲۷۰ کد اولیه گردید که پس از پالایش و ادغام، به ۴۱ شاخص مفهومی، ۱۴ مضمون فرعی و در نهایت ۵ مقوله محوری تقلیل یافت. این مقوله‌های محوری شامل:- زیرساخت فناورانه (ظرفیت زیرساختی دیجیتال، زیرساخت داده، پردازش ابری، دسترسی به پلتفرم‌های دیجیتال)،-پذیرش فناورانه (آمادگی فرهنگی برای AI، مدیریت دانش فناورانه، یادگیری فناورانه و تحلیل شکست)،- نوآوری فناورانه (رهبری فناورانه، ارزش‌آفرینی داده‌محور، مقیاس‌پذیری مدل کسب‌وکار، شخصی‌سازی و توسعه بازار دیجیتال)،- سیاست‌گذاری و حمایت نهادی (سیاست‌های تسهیل‌گر، استانداردهای اخلاقی، مقررات، تعامل دانشگاه–صنعت–دولت)،-شبکه‌سازی و حمایت اکوسیستم (شبکه‌های حمایتی، شتاب‌دهنده‌ها، سرمایه‌گذاران فرشته، نهادهای تسهیل‌گر و دسترسی به منابع مالی).یافته‌ها نشان دادند که پذیرش موفق هوش مصنوعی یک پدیده چندبعدی و سیستمی است که در آن، زیرساخت‌های دیجیتال و داده‌محور نقش زیربنایی دارند. عواملی همچون آمادگی فرهنگی، نگرش مثبت به AI، توانمندی نیروی انسانی، یادگیری فناورانه، تحلیل شکست، و توسعه مهارت‌های دیجیتال برای پذیرش پایدار فناوری ضروری‌اند. در سطح نهادی، سیاست‌های تسهیل‌گر، استانداردهای اخلاقی شفاف، حکمرانی داده و سازوکارهای نظارتی نقش کلیدی در تسهیل پذیرش و کاهش ریسک‌ها دارند. همچنین مشخص شد که تعاملات چندسطحی و شبکه‌ای میان دولت، دانشگاه، صنعت، استارتاپ‌ها و نهادهای نوآور، یکی از مهم‌ترین محرک‌های پذیرش و نهادینه‌سازی AI است. شاخص‌هایی مانند همکاری بین‌اکوسیستمی، سرمایه‌گذاری جسورانه، توسعه بازارهای دیجیتال بین‌المللی و حضور فعال شبکه‌های حمایتی، نقشی اساسی در تاب‌آوری و پایداری اکوسیستم‌های کارآفرینی هوش‌محور ایفا می‌کنند.نتیجه: مدل نهایی پژوهش نشان می‌دهد که پذیرش هوش مصنوعی در اکوسیستم‌های کارآفرینی تنها یک اقدام فناورانه یا سازمانی نیست، بلکه پدیده‌ای یکپارچه است که نیازمند هم‌افزایی میان زیرساخت‌های دیجیتال، ظرفیت‌های انسانی، فرهنگ‌سازی فناورانه، سیاست‌گذاری اثرگذار و شبکه‌های حمایتی قدرتمند می‌باشد. این مدل چارچوبی جامع برای تحلیل و تقویت اکوسیستم‌های کارآفرینی هوش‌محور ارائه می‌دهد و می‌تواند مبنایی برای طراحی راهبردهای توسعه فناوری، برنامه‌های حمایتی، سیاست‌های کلان و اقدامات اجرایی در کشور باشد. علاوه بر آن، یافته‌ها با غنی‌سازی مبانی نظری در حوزه مدیریت فناوری و اکوسیستم‌های نوآوری، مسیر تحقیقات آینده را برای بررسی دقیق‌تر تعاملات سیستمی، نقش حکمرانی داده، و مدل‌سازی پویا در اکوسیستم‌های مبتنی بر AI هموار می‌سازد. https://jed.ut.ac.ir/article_106787_b7d3430639f49285fd745d2abf7a376e.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 The requirements of nurturing a generation of creative and innovative ideas; Analyzing the dimensions and components of ideation and innovation skills; Based on the foundation's data approach الزامات پرورش نسل ایده جو و نوآور؛ واکاوی ابعاد و مولفه‌های مهارت‌ ایده‌جویی و نوآوری؛ مبتنی بر رویکرد داده بنیاد 215 237 106786 10.22059/jed.2026.379112.654390 FA مرجان سجودی گروه روش ها و برنامه های درسی و آموزشی ، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، ایران. 0009-0003-8439-5213 مرضیه دهقانی گروه روش‌ها و برنامه‌های درسی و آموزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، ایران. 0000-0001-5328-2732 رضا زعفریان گروه توسعۀ کارآفرینی، دانشکدۀ کارآفرینی، دانشگاه تهران، ایران. محمد جوادی پور گروه روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2024 07 09 Searching for ideas and innovation provides a favorable environment for cultivating the seeds of ideas in people's minds and creates in them a new insight for looking differently, innovation and self-efficacy. The current research was conducted with the aim of analyzing the dimensions, components and requirements of developing children's idea-seeking and innovation skills according to the primary school curriculum. Since the upcoming study is focused on the complexity of human meaning-giving and seeks to discover phenomena through people's giving meaning to them, the philosophical basis of the research was formed on the basis of the interpretation paradigm. The present study is practical in terms of purpose and the research approach is qualitative. The database method was used to answer the research questions. In the database method, the field of research was focused on experts in the field of children's innovation, managers of creative houses, managers of startups in soft industries related to the field of children, and mentors of growth centers of science and technology parks. The sample size was 12 people and sampling was done by theoretical method and semi-structured in-depth interview tool was used. After conducting interviews and editing, classification was done by assigning markers. The process of data analysis was carried out in a three-stage coding method (open, central and selective coding). The coding process led to the identification and extraction of 682 codes and 25 main categories. The results of the research indicate the categories identified in the form of a paradigm model focused on six factors including causative and causal conditions (individual characteristics of children, social factors, cultural factors, the emergence of new paradigms); central phenomenon (idea-seeking concept, idea-seeking process, idea-seeking types, idea-seeking characteristics, mutual and aligned concepts with idea-seeking, idea-seeking children, idea-seeking tools); contextual conditions (characteristics and skills of teachers and trainers, the role and effectiveness of the family, the richness of the learning environment, the degree of focus of the curriculum); Intervening factors (facilitators of idea seeking, obstacles and weakening and inhibiting factors); strategies (developing innovative and idea-seeking skills of teachers), (parenting aligned with idea-seeking), (developing a curriculum with an idea-seeking attitude); The consequences are (the growth and development of the child's capabilities, education based on ideation and creativity, the transformative rotation of the teacher's role, creating opportunities and developing the child's interactions and encouraging and supportive atmosphere). Four criteria of triangulation, flexibility, appropriateness and internal validity were used to validate the paradigm model. On the one hand, searching for ideas improves the individual identity, independence and self-confidence of elementary school students, and on the other hand, from a practical perspective, it leads to the active participation of children in educational activities and special events of the elementary school. The findings of the research show that to be exposed to multiple ideas, it is necessary to master multiple tools, and in systematic and planned ideation, powerful techniques such as brainstorming, TRIZ, Scamper, Mind map, and Six Thinking hats are effective. Also, the results of the study show that being in the line of fire of an idea is one of the basic processes of searching for ideas, and dialogue is one of the main tools for stepping in this line and being exposed to the onslaught of ideas. ایده‌جویی و نوآوری، زمینۀ مساعد پرورش بذر ایده در ذهن افراد را فراهم می‌آورد و در آنان بینشی‌ جدید برای دگرگونه نگریستن، نوآفرینی و خودکارآمدی ایجاد می‌کند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد، مولفه‌ها و الزامات توسعۀ مهارت‌ ایده‌جویی و نوآوری کودکان متناسب با برنامۀ درسی دوره ابتدایی انجام شد. ازآنجا که مطالعۀ پیش رو، متمرکز بر پیچیدگی معنابخشی انسان بوده و در پی کشف پدیده‌ها از طریق معنابخشی افراد به آنها است، مبنای فلسفی پژوهش بر بنیان پارادایم تفسیری شکل‌گرفت. مطالعۀ حاضر از نظر هدف کاربردی بوده و رویکرد پژوهش، کیفی است. در پاسخگویی به سوالات پژوهش از روش داده‌بنیاد بهره گیری شد. در روش داده‌بنیاد میدان پژوهش معطوف بر متخصصان حوزۀ نوآوری کودک، مدیران خانۀ خلاق، مدیران استارات‌آپ‌های صنایع نرم مرتبط با حوزۀ کودک و منتورهای مراکز رشد پارک‌های علم و فناوری بود. حجم نمونه 12 نفر و نمونه گیری به روش نظری صورت گرفت و ابزار مصاحبۀ عمیقِ نیمه‌ساختاریافته، مورد استفاده قرارگرفت. پس از انجام مصاحبه‌ها و ویرایش و تدوین، دسته بندی از طریق اختصاص نشانگرها صورت گرفت. فرایند تحلیل داده‌ها به شیوۀ کدگذاری سه مرحله‌ای (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) انجام پذیرفت. فرایند کدگذاری منجر به شناسایی و استخراج 682 کد و 25 مقولۀ اصلی گردید. نتایج پژوهش، حاکی از مقوله‌های شناسایی شده در قالب مدل پارادایمی معطوف بر شش عامل شامل شرایط سبب‌ساز و علّی(ویژگی‌های فردی کودکان، عوامل اجتماعی، عوامل فرهنگی، ظهور پارادایم‌های نوین)؛ پدیدۀ محوری(مفهوم ایده‌جویی، فرایند ایده‌جویی، گونه‌های ایده‌جویی، ویژگی‌های ایده‌جویی، مفاهیم متقابل و همسو با ایده‌جویی ،کودکانِ ایده‌جو، ابزارهای ایده‌جویی)؛ شرایط زمینه‌ای( ویژگی و مهارت‌های معلمان و مربیان، نقش و اثربخشی خانواده، غنای محیط یادگیری، درجۀ تمرکز برنامۀ‌درسی)؛ عوامل مداخله‌گر(تسهیلگرهای ایده‌جویی، موانع و عوامل تضعیف‌کننده و بازدارنده)؛ استراتژی‌ها (توسعۀ صلاحیت‌های نوآورانه و ایده‌جویانۀ معلمان)، (والدگری همسو با ایده‌جویی)، (توسعۀ برنامۀ درسی با نگرش ایده جویانه)؛ پیامدها(رشد و توسعۀ توانمندی های کودک، آموزش مبتنی بر ایده‌جویی و آفرینشگری، چرخش تحول‌آفرین نقش معلم، فرصت‌آفرینی و توسعۀ تعاملات کودک و اتمسفر مشوق و حمایتگر) است. جهت رواسازی مدل پارادایمی احصا شده، از چهار معیار مثلث سازی، انعطاف پذیری، برازندگی و روایی درونی بهره گرفته شد. ایده‌جویی از یک سو موجب ارتقاء هویت فردی، استقلال و افزایش اعتماد به نفس دانش‌آموزان دورۀ ابتدائی می‌گردد و از سوی دیگر از منظر کاربردی، منجر به حضور فعال کودکان در فعالیت‌های آموزشی و عرصه رویدادهای ویژه دوره ابتدایی می شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برای قرار گرفتن در معرض ایده‌هایی متعدد، تسلط بر ابزارهای متعدد ضروری است و در ایده‌جویی سیتماتیک و برنامه‌ریزی شده، تکنیک‌های قدرتمندی چون بارش فکری، تریز، اسکمپر، نقشه ذهنی و شش کلاه تفکر از اثربخشی حائز اهمیتی برخوردارند. همچنین نتایج مطالعه مبین آن است که قرار گرفتن در خط آتشِ ایده، یکی از فرایندهای اساسی ایده‌جویی به شمار می رود و گفت‌وگو، یکی از ابزارهای اصلی برای گام نهادن در این خط و قرار گرفتن در معرض یورش ایده‌ها به شمار می‌رود. https://jed.ut.ac.ir/article_106786_37aea6965461cb0510473d109411a0c3.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Smart and Sustainable Transformation: A Synthesis of Dynamic Capabilities and Maturity Models in Formulating Digital Transformation Roadmaps for Businesses تحول هوشمند و پایدار: سنتز قابلیت‌های پویا و مدل‌های بلوغ در تدوین نقشه راه دیجیتال کسب‌وکارها 238 270 108110 10.22059/jed.2026.417034.654706 FA محمد خوش اخلاق گروه کارآفرینی فناورانه، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2026 06 21 Digital transformation is recognized as a strategic imperative for organizational survival and growth in the contemporary era; however, the failure rate of digital transformation projects is reported to be as high as 80%. One of the primary root causes of this failure rate is a reductionist approach that equates transformation merely with the procurement and installation of new technologies, whereas modern literature emphasizes its multidimensional and systemic nature. In this context, two complementary pillars for guiding successful transformation have been identified: Digital Maturity Models (DMMs), which serve as roadmaps and diagnostic tools, and Dynamic Capabilities (DCs), which act as the driving engine and catalyst for movement within turbulent environments. Despite the significance of these two pillars, existing literature lacks an integrated framework for their synthesis, and the transition mechanism between maturity levels has not been clearly explicated. This theoretical gap constitutes the core problem of the present research. Aiming to fill this void, this study seeks to provide a comprehensive model for the synthesis of dynamic capabilities and digital maturity models in order to formulate a process-oriented roadmap for the smart and sustainable transformation of businesses. This research is applied in terms of purpose and, in terms of methodology, is based on a systematic literature review and theoretical synthesis. The systematic review process was conducted using the PRISMA 2020 guideline, and through the theoretical synthesis method in three stages—identifying the theoretical gap, extracting and integrating the framework, and evaluating theoretical coherence—the conceptual model of the research was developed. The proposed framework, presented as the "Three-Layer Capability-Maturity Synthesis Model," explicates digital transformation across three key layers: the Governance Layer (Drivers) centered on Digital Leadership; the Foundational Layer (Enablers) comprising Digital Organizational Culture, Digital Strategy, and Infrastructure and Data Governance; and the Functional Layer (Outcomes), where Dynamic Capabilities (Sensing, Seizing, and Reconfiguring) serve as the transition engines between maturity levels, ultimately leading to Operational Efficiency and Organizational Sustainability (across economic, social, and environmental dimensions). Model verification through the pattern-matching method with existing empirical evidence (alignment-based validation) demonstrated that all causal relationships mapped within the framework are supported by strong empirical evidence from prior studies (path coefficients ranging from 0.218 to 0.641 with significance levels of p < 0.05). The most significant theoretical contribution of this research is the explication that dynamic capabilities act not only independently but also as the driving engines of transition between maturity levels. Furthermore, the integration of soft dimensions (leadership, culture, and strategy) with hard dimensions (technology, infrastructure, and data) within a governance framework marks a step toward a unified theory of digital transformation. By addressing deficiencies such as over-reliance on technical dimensions, neglect of cultural factors, purely descriptive outlooks, lack of causal coherence between constructs, and absence of attention to sustainability, this model provides a prescriptive and operational roadmap for managers. It enables them to allocate their limited resources based on maturity priorities and dynamic capabilities, evolving the organization from a reactive and siloed state into a proactive, smart, networked, and sustainable entity. Empirical testing of the model across various organizational contexts is proposed as the primary direction for future research. تحول دیجیتال به‌عنوان یک ضرورت استراتژیک برای بقا و رشد سازمان‌ها در عصر حاضر شناخته می‌شود، با این حال میزان شکست پروژه‌های تحول دیجیتال تا ۸۰ درصد گزارش شده است. یکی از ریشه‌های اصلی این نرخ شکست، رویکرد تقلیل‌گرایانه‌ای است که تحول را صرفاً معادل خرید و نصب فناوری‌های نوین می‌داند، در حالی که ادبیات نوین بر ماهیت چندبعدی و سیستمی آن تأکید دارد. در این میان، دو رکن مکمل برای هدایت موفق تحول شناسایی شده‌اند: مدل‌های بلوغ دیجیتال که نقش نقشه‌راه و ابزار تشخیص وضعیت را ایفا می‌کنند، و قابلیت‌های پویا که به‌عنوان موتور محرک و عامل حرکت در محیط‌های پرتلاطم عمل می‌نمایند. با وجود اهمیت این دو رکن، ادبیات موجود فاقد چارچوبی یکپارچه برای سنتز آن‌هاست و سازوکار گذار میان سطوح بلوغ به‌روشنی تبیین نشده است. این شکاف نظری، مسئله‌ی محوری پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. این پژوهش با هدف پر کردن خلأ موجود در ادبیات، به دنبال ارائه مدلی جامع برای سنتز قابلیت‌های پویا و مدل‌های بلوغ دیجیتال است تا بتواند نقشه‌راهی فرآیندی برای تحول هوشمند و پایدار کسب‌وکارها تدوین نماید. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، مبتنی بر مرور نظام‌مند ادبیات و سنتز نظری است. فرآیند مرور نظام‌مند با بهره‌گیری از دستورالعمل PRISMA 2020 انجام شد و با استفاده از روش سنتز نظری در سه مرحله (شناسایی شکاف نظری، استخراج و تلفیق چارچوب، و ارزیابی انسجام نظری)، مدل مفهومی پژوهش توسعه یافت. چارچوب پیشنهادی با عنوان «مدل سه‌لایه‌ی سنتز قابلیت-بلوغ» تحول دیجیتال را در سه لایه‌ی کلیدی تبیین می‌کند: لایه‌ی حاکمیتی (محرک‌ها) با محوریت رهبری دیجیتال؛ لایه‌ی بسترساز (توانمندسازها) شامل فرهنگ سازمانی دیجیتال، استراتژی دیجیتال، و زیرساخت و حاکمیت داده؛ و لایه‌ی عملکردی (خروجی‌ها) که در آن قابلیت‌های پویا (حس‌گری، شکار فرصت و پیکربندی مجدد) به‌عنوان موتورهای گذار بین سطوح بلوغ عمل کرده و در نهایت به کارایی عملیاتی و پایداری سازمانی (در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی) منجر می‌شوند. راستی‌آزمایی مدل از طریق روش تطابق با شواهد تجربی موجود (اعتبارسنجی مبتنی بر همسویی) نشان داد که تمامی روابط علی ترسیم‌شده در چارچوب، دارای پشتوانه‌ی تجربی قوی از مطالعات پیشین هستند (ضرایب مسیر در دامنه‌ی ۰٫۲۱۸ تا ۰٫۶۴۱ با سطح معناداری p https://jed.ut.ac.ir/article_108110_51d2af0147a9759114be6a6298a6b7f2.pdf

دانشکده کارآفرینی فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی 2008-2266 19 2 2026 06 22 Process Model of Digital Resilience Development in SMEs under Wartime Conditions: A Multiple Case Study تبیین مدل فرایندی توسعه تاب‌آوری دیجیتال کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در شرایط جنگی: مطالعه چندموردی 271 299 108330 10.22059/jed.2026.418360.654715 FA شکوه سادات علیزاده مقدم گروه توسعه فناوری ،دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-9734-594X هاشم کیانی گروه مدیریت، دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0003-9545-1268 سیدحسن هاشمیان بیدگلی گروه مدیریت، دانشگاه امام صادق، ایران، تهران. 0009-0003-2328-937X Journal Article 2026 07 12 Objective. This study explains the process through which digital resilience is formed in small and medium-sized enterprises operating under wartime conditions. The core problem is that war does not confine disruption to sales or day-to-day operations; digital infrastructure, communication channels, revenue flows, team coordination, employees’ psychological security, human-resource decisions, and the firm’s operating logic are affected simultaneously. Consequently, small firms relying on websites, messaging applications, social networks, payment systems, and search engines face a compound fragility that is at once technological, financial, human, and managerial. The research question is not what actions managers took, but in what sequence and through which mechanism those actions produced resilience. On this basis, digital resilience is defined not as possession of advanced technology or large-scale digital transformation projects, but as the capability to rapidly reconfigure vital functions and to maintain a minimum flow of communication, sales, service delivery, and decision-making. Method. The study is applied in purpose, qualitative in data, and process-oriented in explanatory logic, and was conducted through a multiple-case study strategy. The unit of analysis is the small or medium-sized enterprise, and six cases (coded SME1–SME6) were selected through purposive homogeneous sampling. Inclusion criteria were small or medium scale, process dependence on digital channels, direct experience of wartime disruption, practical implementation of resilience measures, and willingness to provide a detailed account of decisions and outcomes. The cases are structurally homogeneous: 4–6 employees, 3–5 years of operating history, location in Tehran, Alborz, and Qom provinces, and high dependence on online sales platforms and AI-based tools. The temporal scope is May 2026, approximately 40 days after the end of the forty-day war. Data were collected through three semi-structured group interview sessions; in each session all six enterprises were present, team members deliberated internally, and a representative articulated the position of that enterprise. In total, 24 hours of discussion (three eight-hour sessions over three weeks) were recorded and transcribed verbatim. Analysis proceeded in five stages: familiarization with the text, initial coding, conceptual categorization, organization of categories into six dimensions, and within-case and cross-case analysis. Cognitive mapping served neither as a theoretical foundation nor as the primary analytical method, but as a tool for representing and constructing the process model after cross-case analysis; it was built on concept co-occurrence and participants’ explicit causal statements, and the final map was validated by returning to the transcripts and through member checking. Findings. Seven themes were organized into four process stages, and the overarching pattern was a shift in managerial logic from “digital growth” to “survival command.” The first stage is disruption of digital functions: the primary shock was neither fear nor falling demand, but the loss of the infrastructure underpinning the revenue model—internet outages, website inaccessibility, collapse of search traffic, and restricted access to foreign tools (Theme 1). The second stage comprises urgent resilience needs across three simultaneous layers: a shortened decision horizon and a shift in managerial language from market development to customer retention and firm survival (2); the translation of resilience into a numerical and temporal calculation based on cash flow and one- to three-month scenarios (3); and human-resource decisions caught in an ethical–economic tension between preserving team belonging and controlling costs (4). The third stage consists of agile solutions in the form of small, fast, low-cost, testable interventions: channel substitution through domestic messaging platforms, direct contact, and relational capital (5), and responding to external turbulence with internal order via regular meetings, online work boards, and daily tasks (6). The fourth stage covers outcomes: minimal operational continuity, retention of key customers, preservation of the core team, and structural learning; the war acted as an organizational mirror, exposing single-channel dependence, contractual silence on force majeure, weak product portfolios, and the absence of a liquidity horizon (7). Conclusion. Under wartime conditions, digital resilience is less a technological asset than a managerial capability for rapid reconfiguration across five functions: digital, financial, human, operational, and market. The theoretical contribution is the repositioning of resilience from an asset-based property to a process-based capability: when infrastructure lies beyond the firm’s control, “bounce-back” is unavailable, and the criterion of resilience shifts from technological maturity to channel substitutability. Agility, at micro scale, is the operational mechanism through which resilience is realized, and structural simplicity together with the founder-manager’s proximity to operations becomes an advantage in crisis. The value of the study lies in integrating four streams—resilience, agility, entrepreneurial bricolage, and dynamic capabilities—under the concept of “survival command” and specifying the sequence in which they connect; the resulting model has diagnostic application. هدف: پژوهش حاضر مدل فرایندی شکل‌گیری تاب‌آوری دیجیتال در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط را در شرایط جنگی تبیین می‌کند. مسئله اصلی آن است که در جنگ، اختلال به سطح فروش یا عملیات روزمره محدود نمی‌ماند؛ زیرساخت دیجیتال، کانال‌های ارتباطی، جریان درآمد، هماهنگی تیمی، امنیت روانی کارکنان، تصمیم‌های منابع انسانی و منطق کلی اداره بنگاه هم‌زمان تحت تأثیر قرار می‌گیرند. از این‌رو بنگاه‌های کوچکی که بخشی از فعالیت خود را بر وب‌سایت، پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی، سامانه‌های پرداخت و موتورهای جست‌وجو بنا کرده‌اند، با شکنندگی ترکیبیِ هم‌زمان فناورانه، مالی، انسانی و مدیریتی مواجه می‌شوند. پرسش پژوهش این نیست که مدیران «چه اقداماتی» انجام دادند، بلکه این است که این اقدامات با چه توالی و از طریق چه سازوکاری به تاب‌آوری منجر شد. بر این مبنا، تاب‌آوری دیجیتال نه برخورداری از فناوری پیشرفته و نه اجرای پروژه‌های بزرگ تحول دیجیتال، بلکه قابلیت بازآرایی سریع کارکردهای حیاتی و حفظ حداقل جریان ارتباط، فروش، خدمت‌رسانی و تصمیم‌گیری تعریف می‌شود. روش: پژوهش از نظر هدف کاربردی، از نظر داده کیفی و از نظر منطق تبیین فرایندمحور است و با راهبرد مطالعه چندموردی اجرا شده است. واحد تحلیل «کسب‌وکار کوچک و متوسط» و شش مورد با کدهای SME1 تا SME6 است که با نمونه‌گیری هدفمندِ همگن انتخاب شدند؛ معیارهای ورود شامل مقیاس کوچک یا متوسط، وابستگی فرایندها به کانال‌های دیجیتال، تجربه مستقیم اختلال جنگی، به‌کارگیری عملی راهکارهای تاب‌آورانه و آمادگی برای ارائه روایت دقیق از تصمیم‌ها و پیامدها بود. موارد از حیث ساختاری همگن‌اند: ۴ تا ۶ کارمند، ۳ تا ۵ سال سابقه، استقرار در استان‌های تهران، البرز و قم، و وابستگی بالا به پلتفرم‌های فروش آنلاین و ابزارهای هوش مصنوعی. قلمرو زمانی اردیبهشت ۱۴۰۵، حدود ۴۰ روز پس از پایان جنگ چهل‌روزه است. داده‌ها از سه جلسه مصاحبه گروهی نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد؛ در هر جلسه شش کسب‌وکار هم‌زمان حاضر بودند، اعضای هر تیم درون‌تیمی مشورت می‌کردند و نماینده، موضع آن کسب‌وکار را بیان می‌کرد. مجموعاً ۲۴ ساعت گفت‌وگو (سه جلسه هشت‌ساعته در سه هفته) ضبط و واژه‌به‌واژه پیاده‌سازی شد. تحلیل در پنج مرحله انجام گرفت: آشنایی با متن، کدگذاری اولیه، دسته‌بندی مفهومی، سازمان‌دهی مقوله‌ها در شش بُعد، و تحلیل درون‌موردی و بین‌موردی. نگاشت شناختی نه مبنای نظری و نه روش اصلی تحلیل، بلکه ابزار بازنمایی و ساخت مدل فرایندی پس از تحلیل بین‌موردی بود و بر دو مبنای هم‌رخدادی مفاهیم و تصریح علّی مشارکت‌کنندگان شکل گرفت؛ نقشه نهایی با بازگشت به متن و بازگرداندن به مشارکت‌کنندگان اعتبارسنجی شد. یافته‌ها: هفت مضمون در چهار مرحله فرایندی سازمان یافت و الگوی فراگیر، گذار منطق مدیریت از «رشد دیجیتال» به «فرماندهی بقا» بود. مرحله نخست اختلال کارکردهای دیجیتال است؛ شوک اصلی نه ترس و نه افت تقاضا، بلکه از دست رفتن زیرساختی بود که مدل درآمدی بر آن استوار بود: قطع اینترنت، از دسترس خارج شدن وب‌سایت، فروپاشی ترافیک جست‌وجو و محدودیت ابزارهای خارجی (مضمون ۱). مرحله دوم، نیازهای فوری تاب‌آوری در سه لایه هم‌زمان است: کوتاه شدن افق تصمیم و چرخش زبان مدیریتی از توسعه بازار به نگهداشت مشتری و حفظ حیات بنگاه (۲)؛ تبدیل تاب‌آوری به محاسبه‌ای عددی و زمانی بر پایه جریان نقدی و سناریوسازی یک‌ تا سه‌ماهه (۳)؛ و قرار گرفتن تصمیم‌های منابع انسانی در تعارض اخلاقی ـ اقتصادیِ حفظ تعلق تیم و کنترل هزینه (۴). مرحله سوم، راهکارهای چابک در قالب مداخله‌های کوچک، سریع، کم‌هزینه و آزمون‌پذیر است: جایگزینی کانال با پیام‌رسان‌های داخلی، تماس مستقیم و سرمایه رابطه‌ای (۵) و پاسخ به آشفتگی بیرونی با نظم درونی از طریق جلسات منظم، میز کار آنلاین و تسک‌های روزانه (۶). مرحله چهارم، پیامدها است: تداوم حداقلی عملیات، حفظ مشتریان کلیدی، حفظ تیم اصلی و یادگیری ساختاری؛ جنگ همچون آینه سازمانی، وابستگی تک‌کاناله، سکوت قراردادها درباره فورس‌ماژور، ضعف سبد محصول و فقدان افق نقدینگی را آشکار کرد (۷). نتیجه‌گیری: تاب‌آوری دیجیتال در شرایط جنگی بیش از دارایی فناورانه، قابلیت مدیریتیِ بازآرایی سریع در پنج کارکرد دیجیتال، مالی، انسانی، عملیاتی و بازاری است. سهم نظری، جابه‌جایی تاب‌آوری از ویژگی دارایی‌محور به قابلیت فرایندمحور است: وقتی زیرساخت بیرون از کنترل بنگاه است، «بازگشت» در دسترس نیست و معیار تاب‌آوری از بلوغ فناورانه به جایگزین‌پذیری کانال منتقل می‌شود. چابکی نیز در مقیاس خرد، سازوکار عملیاتی تحقق تاب‌آوری است و سادگی ساختار و نزدیکی مدیرِ بنیان‌گذار به عملیات در بحران به مزیت تبدیل می‌شود. ارزش پژوهش، یکپارچه‌سازی چهار جریان تاب‌آوری، چابکی، بریکولاژ کارآفرینانه و قابلیت‌های پویا زیر مفهوم «فرماندهی بقا» و تعیین توالی اتصال آن‌ها است؛ مدل حاصل کاربرد تشخیصی دارد. https://jed.ut.ac.ir/article_108330_b3277e14a90423bc58fa8fa538288af3.pdf